Dấu hiệu nhận biết suy dinh dưỡng ở trẻ sơ sinh

          Thiếu các chất dinh dưỡng là một trong các yếu tố dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ sơ sinh. Nếu như không được phát hiện kịp thời sẽ làm ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và trí não của trẻ.

Tìm hiểu suy dinh dưỡng ở trẻ sơ sinh 

1. Dấu hiệu trẻ sơ sinh bị suy dinh dưỡng

          Cân nặng và chiều cao trung bình của trẻ sơ sinh bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. Trung bình, cân nặng của trẻ sơ sinh đủ tháng, khỏe mạnh, lúc mới sinh trung bình khoảng 3 kg, chiều cao khoảng 50 cm. Nếu chỉ nặng dưới 2,5 kg thì thường là trẻ bị thiếu tháng hoặc bị suy dinh dưỡng bào thai.

          Sự phát triển của trẻ được đánh giá đầu tiên qua cân nặng và chiều cao

Về cân nặng, một trẻ phát triển bình thường có cân nặng thay đổi như sau:

• Trong 3 tháng đầu trẻ phát triển rất nhanh: tăng từ 1 - 2 kg/tháng.
• 3 tháng tiếp theo trẻ tăng từ 0,5 - 0,6 kg /tháng.
• 6 tháng tiếp theo chỉ tăng từ 0,3 - 0,4 kg/tháng.
• Đến lúc 1 tuổi trẻ nặng gấp 3 lần lúc mới sinh (khoảng 9 - 10 kg).
• Từ 2 - 10 tuổi trẻ tăng trung bình 2 - 3kg.

Về chiều cao, Sự phát triển bình thường về chiều cao của trẻ:

• Trong 3 tháng đầu trẻ tăng từ 3 cm/tháng.
• 4 - 6 tháng tăng 2-2,5 cm/tháng.
• 7 - 9 tháng tăng 2 cm/tháng.
• 10-12 tháng tăng 1-1,5 cm/ tháng.
• Đến khi trẻ 1 tuổi, chiều cao tăng gấp 1,5 lần so với lúc mới sinh (khoảng 75 cm), sau đó trung bình 1 năm trẻ tăng từ 5-7 cm/năm cho tới lúc dậy thì.

2. Làm thế nào biết trẻ bị suy dinh dưỡng?

          Để biết được trẻ phát triển bình thường hay bị suy dinh dưỡng, cha mẹ có thể cân trẻ đều đặn hàng tháng, nhờ đó theo dõi sự phát triển của trẻ dựa vào biểu đồ tăng trưởng:

• Nếu trẻ tăng cân đều đặn, đó là dấu hiệu quan trọng của một đứa khỏe mạnh, phát triển bình thường.
• Không tăng cân là dấu hiệu báo động về sức khỏe và nuôi dưỡng chưa tốt, trẻ có nguy cơ bị suy dinh dưỡng.
• Nếu không có điều kiện cân trẻ có thể dùng số đo vòng cánh tay trái để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ.

Các thời điểm đánh giá cân nặng, chiều cao và vòng đầu của trẻ

Cân nặng:

• Trẻ 1- 2 tuổi: Cân 3 tháng/lần
• Từ năm thứ 3 – 6 tuổi: 6 tháng/lần

Chiều cao: 6 tháng đo 1 lần trong giai đoạn trẻ từ 0-6 tuổi

• Vòng đầu: ngay sau khi đẻ; 14 tuần, 12 tháng và 24 tháng

Biểu đồ tăng trưởng: gổm Biểu đồ cân nặng, chiều cao và vòng đầu theo tuổi. Mỗi biểu đồ đều có cho trẻ trai và trẻ gái riêng: nền màu xanh cho trẻ trai và màu hồng cho trẻ gái. Cách đánh giá như sau:

          Mỗi lần cân, đo cho trẻ hãy ghi lại kết quả trên biểu đồ, bạn sẽ biết con mình có tăng trưởng bình thường hay không? Trên mỗi biểu đồ đều có hướng dẫn cho bạn cách nhận biết các số đo của trẻ tại thời điểm cân, đo và xu hương tăng trưởng có bình thường hay không. Dưới đây là một số các nội dung chính khi theo dõi các biểu đồ tăng trưởng

Biểu đồ theo dõi cân nặng: Có 5 đường cong: Đường ở giữa (đường số 0) là đường biểu diễn giá trị trung bình của cân nặng. Phía trên và dưới của đường giữa là 2 đường (đường số 2 và -2) tạo nên vùng màu xanh, là vùng cân nặng của trẻ bình thường.

• Phía trên vùng màu xanh là vùng màu vàng: đó là vùng cho bạn biết con bạn đang thừa cân so với tuổi. Nếu cân nặng của trẻ rơi vào vàng phía trên đường cong (đường số 3) là trẻ đã bị béo phì
• Phía dưới vùng màu xanh là vùng màu cam (giữa đường -2 và - 3) là vùng cho bạn biết con bạn bị Suy dinh dưỡng nhẹ
• Phía dưới vùng màu cam (dưới đường -3) là vùng màu đỏ. Nếu cân nặng con bạn rơi vào vùng này là bị Suy dinh dưỡng nặng.

Chiều hướng thay đổi cân nặng: Ngoài việc đánh giá cân nặng của trẻ theo tháng, năm tuổi việc đánh giá xu hướng cân nặng của 2-3 lần cân liên tiếp cũng rất quan trọng. Ví dụ như cân nặng của con bạn ở lần cân sau không tăng hoặc giảm hơn lần cân trước cũng là dấu hiệu có thể có vấn đề về dinh dưỡng hoặc sức khoẻ cho dù cả cân nặng của 2 lần cân đều ở trong vùng màu xanh.

          Trường hợp con bạn bị suy dinh dưỡng nhẹ ở thời điểm này và lần sau cân nặng vẫn ở trong vùng suy dinh dưỡng nhưng có tăng hơn so với lần trước (đường biểu diễn trên biểu đồ có xu hướng đi lên) thì cũng là một tín hiệu tốt, cần kiên nhẫn tiếp tục nuôi trẻ đúng cách, phòng bệnh tật trẻ sẽ đạt được cân nặng bình thường.

          Lưu ý: Trẻ đẻ có cân nặng < 2500g là trẻ đẻ nhẹ cân và cân nặng > 4000g là trẻ đẻ nặng cân. Các trẻ này đều có nguy cơ tai biến tại cuộc đẻ, ở giai đoạn sơ sinh cũng như trong quá trình phát triển thể chất về sau.

Biểu đồ theo dõi chiều cao: Cấu trúc biểu đồ theo dõi chiều cao tương tự giống như biểu đồ theo dõi cân nặng. Tuy nhiên, các thời điểm đo chiều cao không cần thường xuyên như đo cân nặng. Như đã giới thiệu ở trên đo chiều cao chỉ cần 6 tháng/lần trong suốt thời kỳ từ 0 - 6 tuổi. Đánh giá về chiều cao cũng có các mức độ: bình thường; cao hơn so với tuổi, thấp còi độ I và thấp còi độ II. 

Lưu ý: Ở trẻ dưới 2 tuổi, đo trẻ ở tư thế nằm (vì trẻ chưa đứng được thẳng) vì thế nên gọi là chiều dài. Ở mốc trẻ 2 tuổi, được cong bị cắt rời 1 khoảng là sai số giữa chiều cao nằm và đứng. Sai số này không ảnh hưởng đến việc đánh giá trẻ. 

3. Nguyên nhân suy dinh dưỡng ở trẻ sơ sinh 

Vậy nguyên nhân nào gây ra suy dinh dưỡng ở trẻ sơ sinh? Dưới đây là một số nguyên nhân chính:

3.1. Nguyên nhân do thiếu cung cấp 

• Trẻ không được cung cấp đủ lương thực phẩm. 
• Trẻ đang trong tình trạng biếng ăn, ăn không đáp ứng được nhu cầu của cơ thể. 
• Trẻ có chế độ thực đơn nghèo nàn, chế biến không đúng cách gây thiếu dưỡng chất, năng lượng. 

3.2. Nguyên nhân do tăng tiêu hao

• Trẻ đang bị bệnh và đặc biệt là những bệnh lý kéo dài. 
• Trẻ gặp phải vấn đề rối loạn tiêu hóa, hấp thu dưỡng chất. 
• Đang mắc bệnh lý nhiễm ký sinh trùng đường ruột. 
• Cơ thể tiêu hao dinh dưỡng do nguyên nhân bệnh lý. 

Trong các trường hợp suy dinh dưỡng thì nguyên nhân thường kết hợp cả hai cơ chế trên. Tức là năng lượng trẻ ăn vào giảm và năng lượng tiêu hao lại tăng. 

Một số dấu hiệu trẻ bị suy dinh dưỡng 

4. Ảnh hưởng của suy dinh dưỡng đến trẻ nhỏ 

          Suy dinh dưỡng ở trẻ sơ sinh có thể gây ra rất nhiều các ảnh hưởng như sau:

4.1. Suy yếu hệ miễn dịch 

          Trẻ bị suy dinh dưỡng sẽ gây ra tình trạng thiếu các vi chất cần thiết như đạm, sắt, kẽm, Vitamin,... Điều này sẽ làm hệ miễn dịch của trẻ suy giảm đi và mất khả năng chống lại các bệnh lý. 

          Đây là nguyên nhân cơ thể trẻ dễ mắc phải bệnh nhiễm trùng và phải dùng đến kháng sinh. Khi dùng kháng sinh thường xuyên dẫn đến hệ tiêu hóa kém đi, biếng ăn và không hấp thu được dinh dưỡng. 

4.2. Rối loạn các chức năng cơ thể, gây ra nhiều vấn đề về sức khỏe 

          Một trong những ảnh hưởng của suy dinh dưỡng với trẻ em đó là các cơ quan trong cơ thể sẽ bị rối loạn. Một trong những hệ cơ quan chịu ảnh hưởng nặng nề nhất đó chính là gan, tim, thận. Tình trạng này kéo dài dẫn đến gan thoái hóa mỡ, suy thận, suy gan,...

          Cơ thể trẻ thiếu vi chất cũng sẽ làm ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe. Nếu thiếu Vitamin A sẽ làm mắt trẻ bị khô, quáng gà, ảnh hưởng xấu đến thị giác. Nếu trẻ thiếu sắt, thiếu đạm hay VItamin nhóm B gây ra thiếu máu. Ngoài ra, trẻ thiếu kẽm, Canxi, Vitamin D làm ảnh hưởng nhiều đến sự phát triển của xương. 

4.3. Chậm phát triển thể chất 

          Ngoài những ảnh hưởng trên thì những trẻ suy dinh dưỡng còn bị ảnh hưởng trên tầm vóc. Có thể nói rằng khi cơ thể không được cung cấp đủ dinh dưỡng thì tất cả các hệ cơ quan đều bị ảnh hưởng và nhất là cơ xương. 

          Nếu suy dinh dưỡng xảy ra sớm và kéo dài có thể khiến cho trẻ bị còi cọc. Sau khi bước vào giai đoạn trưởng thành sẽ có tầm vóc thấp và tăng thêm nguy cơ cao bị béo phì về sau. 

4.4. Chậm phát triển tâm thần 

          Những đứa trẻ bị suy dinh dưỡng sẽ có nhiều ảnh hưởng không tốt cho não bộ ở trong giai đoạn dưới 6 tháng tuổi. Nguyên nhân là do sự thiếu hụt về các chất cần thiết để cho trẻ phát triển trí tuệ và não bộ như là Iot, DHA, chất béo,...

          Trẻ bị suy dinh dưỡng cũng sẽ thường chậm chạp hơn so với những đứa trẻ bình thường khác. Thường gặp nhất là vấn đề về ngôn ngữ, trí nhớ, giao tiếp xã hội. Điều này kéo theo sự giảm đi khả năng học tập, tiếp thu. 

Những ảnh hưởng của suy dinh dưỡng 

5. Cách phòng tránh trẻ sơ sinh bị suy dinh dưỡng

          Vậy cần làm gì để có thể phòng chống được tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em? Dưới đây là một số biện pháp cần lưu ý:

• Mẹ nên cho trẻ bú ngay sau khi mới sinh trong vòng 6 tháng đầu tiên. Sữa mẹ luôn là thức ăn đầu đời tốt nhất cho trẻ sơ sinh và tốt nhất. Ngoài ra, sữa mẹ không chỉ cung cấp dinh dưỡng mà còn giúp trẻ tăng sức đề kháng để có thể chống lại nguy cơ mắc bệnh. 
• Cần quan tâm đến thực đơn của trẻ ngay từ khi bé mới bắt đầu ăn dặm. Bổ sung cho trẻ bữa ăn đầy đủ 4 nhóm chất và có thể duy trì nguồn sữa mẹ khi bé dưới 2 tuổi. Trường hợp mẹ không có đủ sữa cần dùng nguồn thay thế phù hợp như sữa công thức. 
• Vệ sinh an toàn thực phẩm là vấn đề quan trọng để giúp trẻ tránh được các bệnh lý nhiễm trùng. Hãy lựa chọn những loại thực phẩm tươi. Hạn chế tối đa sử dụng những loại thực phẩm đã được chế biến sẵn, đóng hộp,...

Bài viết được thẩm định bởi TS.BS. Dương Lan Dung - Phó Trưởng phòng Đào tạo,  Nguyên Phó Trưởng phòng Nghiên cứu khoa học - Bệnh viện Phụ sản Trung ương.